Op bezoek bij Nicolas Poussin in het KIK

Het siert Vakantiegenoegens dat zij naast recreatieve activiteiten ook cultuur programmeren.

Dat de afdeling Sterrebeek koos voor het "Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium" is niet verwonderlijk, aangezien "De dood van Maria" - het enige met zekerheid erkende jeugdwerk van Poussin (1594 – 1665) en bijgevolg van onschatbare waarde - voor restauratie in het KIK (Franstalig IRPA) verblijft. Sedert de identificatie van Poussin in onze parochiekerk is Sterrebeek in de ban van Poussin en staat het Vlaams-Brabantse dorp op de kaart van de echte kunsthistorici.. Dat slechts een beperkte groep mocht deelnemen aan het geleid bezoek had geen effect op de inschrijvingen. Wellicht heeft de aangekondigde terugkeer van Poussin naar Sterrebeek de kandidaten doen afhaken?

Een kleine maar leergierige delegatie bood zich donderdagnamiddag 6 mei aan op het KIK, gelegen in het Jubelparkcomplex. Gedecoreerd met een badge betraden wij het gebouw met vijf verdiepingen en torenhoge wenteltrap. Gastvrouw was Mw. Ceulemans. Onthaalruimte was de bibliotheek met haar diverse databanken. Het instituut heeft een speciaal statuut: het ressorteert onder de diensten van de eerste minister, namelijk de federale diensten voor wetenschappelijke, technische en culturele aangelegenheden. De stiefmoederlijke behandeling belet niet dat het instituut een wereldwijde reputatie heeft opgebouwd en met zijn multidisciplinaire aanpak model stond voor analoge instellingen.

Uit de indrukwekkende verzameling documentatie had de gastvrouw twee bundels geselecteerd met daarin fotografisch materiaal uit de jaren 70 van het kunstpatrimonium van de Sint-Pancratiuskerk. Het is deze map die Pierre-Yves Kairis toevallig inkeek en dat hij aldus de link legde tussen de foto’s van enerzijds het schilderij uit de kerk en anderzijds de voorstudie (modello) die hij in zijn persoonlijk en computergeheugen had opgeslagen.

Een ontdekking van wereldformaat, die de man eeuwige roem bezorgt.

Stel je voor: een "Poussin perdu" na twee eeuwen "retrouvé" op een plaats waar de experten het zeker niet verwachtten!

Poussin kregen wij niet meteen te zien. Eerst trappen beklimmen, gangen doorlopen, kamers bezoeken… Die dag was het opvallend rustig in het KIK, daar vele personeelsleden waren afgezakt naar de Sint-Leonarduskerk van Zoutleeuw voor een inventarisatie en inspectie van het patrimonium.

In het atelier voor houten beeldhouwwerk was een retabel volledig gedemonteerd. Er lagen ook beschadigde kunstvoorwerpen. In de fotostudio gaf een medewerker uitleg over de knepen van het vak. Op de vierde verdieping vernamen wij hoe verouderingstesten op een artificiële wijze worden uitgevoerd. Een ander labo was volledig gevuld met apparatuur voor chromatografie, micro-analyse enz… De ontmoeting met fysicus Guido Van de Voorde was een openbaring. Op een luchtige wijze bracht hij relaas uit van zijn onderzoek naar de echte of de neppe Poussin. Aanvankelijk was hij hevig sceptisch. Op het eerste gezicht was het werk volgens hem een "kroet" of minderwaardig materiaal, "ballatum", een dood schilderij…

Na röntgen-analyse moest hij toegeven dat het werk geen kopie of vervalsing was en van de hand was van een bekwaam stielman. Hij vond uiteindelijk geen contra-indicaties. Meer beslissend was de chemische analyse van de kleurstoffen, de bindmiddelen en de weefsels.

Gele, blauwe en rode verfstalen werden met UV-licht bestraald, zodat de elementen herkenbaar werden. Niet de overschilderde lagen, maar wel de originele verflagen gaven uitsluitsel. Met grote waarschijnlijkheid, maar niet met absolute zekerheid kan het werk gedateerd worden rond 1630.

De max van de dag was uiteraard de confrontatie met de herrezen Poussin in zaal 10 op de 2de verdieping. Gedurende meer dan twee jaar restaureerde Marie Postec het schilderij en haar werk is nog niet volledig af. Assistenten vertelden dat het werk in het verleden echt verknoeid was geweest. Geduldig werden de overschilderde lagen met wattenstaafjes weggewassen en langzaam kwam de authentieke Poussin te voorschijn. De restauratie beoogt het esthetische aspect van het kunstwerk te herwaarderen zonder te raken aan de originaliteit.

Het eindresultaat zal prachtig zijn: levendige, zachte en contrastrijke kleuren…

Over de kwaliteit van het werk is alle twijfel weggeveegd: het raakt onze esthetische blik en smaak. Het verschil met de nieuwkomers in de zaal is overduidelijk: acht doeken van de Luikenaar Lambert Lombart (1505-1566) opgesteld in Poussins buurt. Vervuilde verf, vergeelde vernis… Wij weten nu met zekerheid dat een eeuwenoud kunstwerk kan overleven.

Welkom thuis, Poussin. Wij zijn apetrots. Wij drukken je warm aan ons hart. Je zal een waardige ereburger van Sterrebeek worden.

Dank je Vakantiegenoegens voor dit waardevol initiatief.

Jos Nijs